ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

509

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

اين‌روست كه مؤلّفات وى ، كه تعداد آن به وضع چشمگيرى زياد است ، تا كنون چاپ نشده است . وى به جز تكملهء جهان‌نما كه به موقع از آن سخن داشتيم ، به سال 1675 / 1086 ه . به دستور سلطان محمّد چهارم ، كتابى به عنوان جغرافياى كبير در شش جلد تأليف كرد و بعدا آن را در دو جلد مختصر كرد . نسخهء نفيس هر دو كتاب كه به « آستان و الا » پيشكش شده و نيز متنهاى پاكنويس نشدهء آن موجود است . به نظر بعضى از مؤلّفان ترك اين كتاب ترجمهء دستكارى شدهء يك كتاب لاتينى است . بابينگر معلوم داشته كه كتاب مورد نظر عنوان نصرة الاسلام و السرور فى تحرير اطلس مينور دارد و منبع آن اطلس بزرگ بلو ، علامهء هلندى ( 1571 - 1638 ) ، بوده كه در اروپاى آن روزگار رواج بسيار داشته است . اين فرض قابل قبول است بخصوص كه سفير هلند به سال 1668 ، نسخه‌اى از چاپ لاتينى كتاب را به سلطان عثمانى هديه كرد . بنا بر اين حق داريم ابن بهرام را به وصف جغرافىشناسان معتبر و همانند حاجى خليفه بدانيم كه محتملا در اين عرصه به دنبال وى گام مىزده است . 202 مثال رشتهء محكمى كه همهء مناطق امپراتورى را در موضوع جغرافيا به هم پيوسته بود ، مؤلفى است كه در جغرافياى اقليمى و خطط ، هر دو ، كار كرده است . وى صفى الدّين عيسى قادرى ، يكى از مردان بزرگ طايفهء نقشبندى ، است . اصلش از مندلى ايران است و به سال 1666 / 1077 ه . كتابى به زبان تركى تأليف كرد كه عنوان جامع الأنوار فى مناقب الأخيار دارد و تاريخ اولياء و پارسايان مدفون در بغداد و حومه را شرح مىدهد . و شخص مؤلّف به سال 1681 / 1092 ه . آن را تكميل كرد . 203 مؤلّف دربارهء تاريخ دورانهاى سلف بر مؤلّفان مشهور چون ابن خلكان و بخصوص دو نويسندهء فارسى زبان ، جامى و ميرخواند ، تكيه داشته ولى نسبت به دورانهاى بعد يك منبع درجهء اوّل جغرافياى اقليمى و نژادنگارى است و اين قضيّه از تحقيقات دو خاورشناس فرانسوى ، يوار و ماسينيون ، دربارهء بغداد روشن مىشود كه از مطالب كتاب استفادهء بسيار كرده‌اند . كتاب صفى الدّين توجّه دانشوران عرب بغداد را جلب كرد و در قرن نوزدهم يكى از افراد خاندان معروف آلوسى ، كه تعدادى دانشمند داشته ، آن را به عربى ترجمه كرد . آثار تاريخى مؤلّفان ترك در قرن هفدهم مطالب جغرافيايى بسيار دارد ؛ و اين عجب نيست و به دورانهاى مختلف ادبى باب بوده و ضمن همين گفت و گو از موارد مختلف آن ياد كرديم . در اينجا فقط از دو نمونه ياد مىكنيم : يكى كتاب معروف حسين هزار فنّ مورّخ است 204 با عنوان تلخيص البيان فى قوانين آل عثمان كه بهترين نسخهء آن مورّخ به سال 1669 / 1080 ه . در مؤسّسهء مطالعات شرقى هست . 205 كتاب سيزده فصل دارد و يك گفت و گوى كلّى از قوانين معتبر و نظامات دولتى دوران سلطان محمّد چهارم است و بعضى از فصول آن تماما متعلق به جغرافياست . مثلا فصل دوّم از بناى قسطنطنيه ، آثار اشراف بيزانس ، ابنيهء دوران